Lekcja 1

1. Czasowniki: czasowniki mocne

2. Temat czasu teraźniejszego

3. Rzeczowniki

1. Czasowniki: czasowniki mocne

Na odmianę czasowników mocnych składają się cztery zasadnicze części:

A) Cz. teraźniejszy. Wraz ze zmianami końcówek otrzymujemy:

• bezokolicznik
• imiesłów czynny (w formie przymiotnikowej)
• cz. teraźniejszy w trybie oznajmującym
• cz. teraźniejszy w trybie przypuszczającym
• tryb rozkazujący
• wszystkie formy bierne

B) Cz. przeszły, l. poj.:

• 1., 2., 3. osobę cz. przeszłego w trybie oznajmującym

C) Cz. przeszły, l. mn.:

• l. podwójna i l. mn. cz. przeszłego w trybie oznajmującym
• wszystkie liczby cz. przeszłego w trybie przypuszczającym

D) Imiesłów bierny (jako przymiotnik)

2. Temat czasu teraźniejszego

Zacznijmy od tematu czasu teraźniejszego:

• Końcówka bezokolicznika czasowników mocnych to -an,
• Końcówka 3. osoby l. poj. czasowników mocnych w trybie oznajmującym to -iþ,
• Końcówka 3. osoby l. mn. czasowników mocnych w trybie oznajmującym to -and.

Poniżej przedstawiam kilka czasowników mocnych (na tym etapie zamierzam wybrać słowa, które rzeczywiście lub pozornie spokrewnione są z wyrazami angielskimi, żeby łatwiej było je zapamiętać - w polskim tłumaczeniu zostawiamy anguielskie znaczenie zaraz za polskim):

Klasa I: Temat cz. teraźniejszego zawiera -ei-

• beitan ['bitan] 'gryźć; bite'
• dreiban ['drivan] 'ciągnąć; drive' (pamiętajmy, że tutaj b = ang. /v/)
• speiwan ['spiwan] 'pluć; spit' (cf. "spew")
• greipan ['gripan] 'brać; por. ang. grip, archaiczne gripe)
• skeinan ['skinan] 'świecić; shine' (sk = ang. /sh/, niem. /sch/)

Klasa II: Temat cz. teraźniejszego zawiera -iu-

• biugan 'pochylać; bend' (por. pokrewne bow 'łuk')
• kiusan 'sprawdzać; test' (por. ang. choose 'wybierać')
• liugan 'kłamać; lie'
• siukan 'chorować; be sick'
• sliupan 'ślizgać się; slip'

Klasa III: Temat cz. teraźniejszego zawiera -in-, -il-, -air-

• bindan 'wiązać; bind'
• brinnan 'palić; burn'
• hilpan 'pomagać; help'
• drigkan ['driŋkan] 'pić; drink'
• finþan ['finΘan] 'znajdywać; find' (uwaga: -nþ- : /-nd-/ w jęz. ang.)
• siggwan ['siŋgwan] 'śpiewać; sing'
• sigqan ['siŋkan] 'tonąć; sink'
• spinnan 'okręcać, snuć; spin'
• þriskan ['Θriskan] 'młócić; thresh' (znowu sk = /sh/)
• wairpan ['werpan] 'rzucać; throw' (por. warp 'osnowa' czyli nitki "przerzucone" przez krosna; ai = krótkie /e/)
• windan 'dąć; wind'

Klasa IV: Temat cz. teraźniejszego zawiera -i-, -ai-

• bairan ['beran] 'nieść; bear, carry' (ai = krótkie /e/)
• brikan 'łamać, rozbijać; break'
• niman 'brać; take' (por. niemieckie nehmen)
• qiman 'przybywać; come'
• stilan 'kraść; steal'
• trudan 'stąpać; tread'

Klasa V: Temat cz. teraźniejszego zawiera -i-, -ai- (ta Klasa różni się od Klasy IV tylko formą imiesłowu biernego)

• diwan 'umierać; die'
• giban ['givan] 'dawać; give' (b = /v/)
• itan 'jeść; eat'
• ligan 'leżeć; lie down' (jest to inny czasownik niż liugan 'kłamać')
• mitan 'mierzyć; measure' (por. mete 'zmierzyć')
• qiþan ['kwiΘan] 'mówić; say' (por. quoth 'rzekł')
• sitan 'siedzieć; sit'
• saihwan ['sehwan] 'widzieć; see' (ai = krótkie /e/)

Klasa VI: Temat cz. teraźniejszego zawiera  -a-

• faran 'iść; go' (por. fare 'podróżować')
• skaban 'golić; shave' (sk = ang. /sh/, b = ang. /v/)
• standan 'stać; stand'
• swaran 'przyrzekać; swear'
• wakan 'budzić; wake'

Klasa VII: Inne

• falþan 'zaginać; fold' (lþ > ang. /ld/; por. nþ > ang. /nd/ w finþan)
• gaggan ['gaŋgan] 'iść; go' (por. szkockie gang znaczące 'iść, spacerować')
• hahan 'wieszać; hang' (< *hanhan)
• haldan 'trzymać; hold'
• letan 'puszczać; let'
• saian 'siać; sow'
• slepan 'spać; sleep'
• tekan 'dotykać; touch'

Nie namawiam was do nauczenia się na pamięć wszystkich tych czasowników za jednym razem. Jednak są spore szanse, że angielscy czytelnicy tych lekcji rozpoznają te słowa bez problemu.

3. Rzeczowniki

No dobrze, nauczmy się teraz trochę o rzeczownikach. Mamy tu same mocne rzeczowniki r. męskiego o rdzeniu "a".

W mianowniku l. poj. kończą się one na -s (z kilkoma wyjątkami)

Mianownik l. mn. kończy się na -os. Forma mianownikowa używana jest jako podmiot czasownika.

• fisks 'ryba; fish'
• fugls 'ptak; bird' (por. ang. fowl 'ptactwo', niem. Vogel)
• gaits ['gajts] 'koza; goat' (por. niem. Geiss; zauważmy, że gockie ai często występuje tam, gdzie ang. /o/, /oa/ oraz niem. /ei/)
• hunds 'pies; dog' (por. ang. hound 'ogar', niem. hund 'pies')
• skalks 'sługa; servant' (por. niem Schalk)
• þiudans 'król; king' (por. staroangielskie þéoden)
• wulfs 'wilk; wolf'

L. mnoga laufs to laubos, ponieważ tematem jest laub-; por. ang. leaf 'liść' ale leaves 'liście'.

Męski przedimek (który jednocześnie jest zaimkiem wskazującym) to:

• mianownik l. poj. sa 'ten'
• mianownik l. mn. þai ['Θai] 'ci'

Wyraz 'nie' to ni. Spójnik 'i, oraz' to jah. Rzeczowniki połączone przez jah występują z czasownikiem w l. mn. No to czas na kilka gockich zdań:

1. Sa hunds ni beitiþ.
2. Þai wulfos beitand.
3. Sa þiudans saihwiþ.
4. Sa skalks ni slepiþ.
5. Þai fiskos ni itand.
6. Þai fuglos siggwand.
7. Sa fugls jah sa gaits ni spinnand.

(Odpowiedź)

A teraz spróbujmy sami ułożyć kilka zdań:

1. (Ten) ptak pije.
2. (Ten) król umiera.
3. (Ci) słudzy nie kłamią.
4. (Te) wilki jedzą.
5. (Ta) ryba nie gryzie.
6. (Te) psy nie łapią.
7. (Ten) król i (ten) sługa piją.

(Odpowiedź)

Tak wiem, nie było to zbyt interesujące, prawda? Byłoby dużo więcej zabawy, gdybyśmy powiedzieli coś w rodzaju "psy gryzą wilka" - gdyby w zdaniu był nie tylko podmiot, ale również jakieś dopełnienie. Jeżeli tak, to potrzebujemy rzeczownika w bierniku.

Dla mocnych rzeczowników rdzenia "a",

• biernik w l. poj. ma zerową końcówkę (brak końcówki)
• biernik w l. mn. ma końcówkę -ans

Przedimek w r. męskim,

• biernik w l. poj. to þana
• biernik w l. mn. to þans

Poniżej przedstawiam kilka rzeczowników rdzenia "a", które można użyć jako dopełnienie bliższe czasownika:

• aiþs [ajΘs] 'przysięga; oath' (ai = ang. /oa/)
• asts 'gałązka; twig'
• bagms 'drzewo; tree' (por. niem. Baum, ang. beam 'kłoda')
• laufs 'liść; leaf' (gockie au często = ang. /ea/)
• maiþms ['majΘs] 'dar; gift' (porównaj staroang. māðm 'skarb', hobbickie mathom)
• stains ['stajns] 'kamień; stone' (ai = ang. /o/)
• winds 'wiatr; wind'

No to teraz możemy wprowadzić trochę akcji!

1. Þai hundos beitand þana wulf.
2. Sa wulfs itiþ þans gaitans.
3. Sa þiudans gibiþ maiþm.
4. Þai skalkos brikand þans stainans.
5. Þai fuglos ni saihwand þana wind.
6. Sa skalks ni swariþ aiþans.
7. Sa þiudans jah sa skalks itand þans fiskans.

(Odpowiedź)

Spróbujcie też przełożyć to:

1. (Ten) sługa niesie (tę) kozę.
2. (Te) ptaki łamią (te) gałęzie.
3. (Ten) król składa (tę) przysięgę.
4. (Te) wilki nie jedzą (tych) ptaków.
5. (Ta) koza je (te) liście.
6. (Te) ptaki, (te) wilki i (te) kozy nie tkają.
7. (Ci) słudzy dają (te) podarki.

(Odpowiedź)

 

© by David Salo

© for the Polish translation by Ryszard Derdziński

---

wprowadzenie :: lekcja 1 :: lekcja 2